Time

Sa Tamang Panahon

Takipsilim na, at hindi mapakali si Kulas. Nicolas Artemio ang kaniyang buong pangalan, isa sa pitong anak ng mangingisda at nagtitinda ng kakanin sa simbahan tuwing araw ng Linggo. Nakalatag na sa kabayo ang puting camisa de chino at itim na pantalon na isusuot niya bukas upang kausapin ang ama ni Kulasa, ang dalagang kaniyang itinangi mula sa kanilang pagkabata, ngunit hanggang ngayo'y di pa nakakasalamuha.

Magsisimula na siya sa kaniyang panunuyo sa pamilya ni Kulasa. Pancracia Peralta ang tunay na ngalan ng dalaga, nguni't ang kanyang palayaw ay isinunod sa lolo ng kanyang lolo na Nicolas din ang pangalan. 

Malawak ang mga bukirin at palaisdaan ang kaniyang lola sa ina, nguni't kapiraso na lamang ang naiwan sa kanilang lupang sakahin dahil ang kapatid nitong naging abugado ay ipinangalan halos lahat ng ari-arian sa sarili kahit noong nabubuhay pa ang kanilang ina.

Pinuntahan ni Kulas si Rubiong Guyabano sa bahay ng capitan del barrio. Tuwing gabi ng araw ng pasweldo ni Huseng Kaliwa, na maestro karpintero, ay nagtitipon doon ang mga kabataang lalaki upang magpakalango sa lambanog. Hindi mahilig uminom si Kulas, palibhasa'y 'ika nga niya, maliit ang kaniyang bahay alak, at madalas sa hindi ay gumagapang siya pauwi kahit nakakatatlong tagay pa lamang siya sa alak.

Si Rubio ang kaniyang matalik na kaibigan. Sabay silang nag-aral sa ilalim ng puno ng mangga sa turo ng mga Thomasite na padala ng mga Amerikano, upang bigyan ng edukasyon ang nasakupan nilang mga Pilipino. Halos hindi sila naapektuhan ng unang digmaang pandaigdig nguni't sariwa pa sa alaala ng mga nakatatanda ang Rebolusyon na nagpaalis sa mga Kastila.

"Dadagain yata ako, kaibigan. Paano kung tanggihan ako ni Kulasa?" kinakabahan si Kulas, at ngayon lamang ito nakita na ganito ni Rubio, na mas matanda  ng isang taon sa labinsiyam na taon niyang kaibigan.

"Humanap ng iba, pag nagkagayon," sambit niya. Alam niyang seryoso si Kulas kay Kulasa at malamang ay magpakatandang binata ito kung hindi tanggapin ng dalaga ang alok nito.

"Alam mo naman..." may pangamba ang mga mata ng kaibigan.

"Oo, alam ko. Kaya nga manuyo ka, di ba? Para malaman niya. Labmpitong taon na si Kulasa, kailangan niya ng sapat na panahon upang lubos ka niyang makilala. Kaya magsimula ka na,"  payo nito.

Nagsindi sila ng tig-isang alhambra , naghuntahan pa sandali, at pagkaubos nito ay umuwi na sa kani-kaniyang tahanan.

Maaga pa ay naligo at nagbihis na si Kulas. Ngayon lamang niya naipagpasalamat na malamig ang tubig sa tapayan na sinasalukan nila ng tubig mula sa batis. Nagbabad ng gugo si Nini, ang kanilang katulong, na siyang ipinaligo niya sa maitim niyang buhok upang kumintab ito. Suot ang bagong damit ay nilakad niya ang tatlong purok at limang baranggay patungo sa bukid ng mga Peralta.

Magtatanghali na nang siya ay makarating. Nagpasabi siya sa pinsan niyang doktor na papasyal siya noong isang buwan, at karaniwan ay alam na ng mga magulang ang pahiwatig ng binatang dadalaw sa araw ng pamamasukan. Ang kailangan na lamang malaman ng mag-asawa ay alin sa kanilang anim na dalaga ang panunuyuan ni Kulas.

Gaya ng gawi ng mga pamilya sa lugar na iyon ay naghanda sila ng payak, nguni't masarap, na pananghalian upang ipakita ang kakayanan ng kababaihan sa kusina. Tatlong putahe, lahat ay luto ng manok sapagkat kinakatay lamang ang mga baboy sa malalaking okasyon gaya ng kasal at binyag. Adobo, manok sa pinya, at caldereta. May lahi silang Kapampangan kaya't masarap magluto ang mga dalagang Peralta. 

Tinanggap ni Mang Manoling si Kulas sa sala ng kanilang bahay na tisa, na pamana ng kaniyang biyenan sa asawa. Bago pakainin ang panauhin ay nag-usap sila tungkol sa mga plano ni Kulas para sa kaniyang kinabukasan. Anloague siya kay Huseng Kaliwa ngunit may sapat na siyang naipon sa tatlong taong pamamasukan upang ipanimula ng panaderia sa bayan. Mahilig siyang magluto, at kung susuklian ng kanyang dalaga ang kaniyang pagmamahal ay gagawin niya ang lahat sa abot ng kaniyang makakaya na bigyan ito ng matiwasay na buhay.

"Kay Pancracia po," sagot ni Kulas sa tanong ni Mang Manoling kung sino sa kaniyang mga dalaga ang kaniyang panunuyuan.

Tumango si Mang Manoling at natahimik sandali. Pangatlo sa siyam na magkakapatid ang dalaga. Hindi maganda, kung ang pagbabatayan ay ang ang kinahuhumalingang mestiza ng mga kabataan ngayon. Morena at medyo singkit ang mga mata at mukhang kayang-kayang ibuwal ng mahinang bagyo. Nguni't mukhang bagay ang malumanay na disposisyon ng binata sa matapang niyang anak. Tumango siyang muli.

"Tutuloy ka sa kumpare kong si Ibon  habang nanunuyo ka. Si Kulasa lamang ang magpapasya kung tatanggapin ka niya o hindi. At kailangan igalang mo ang kaniyang pasiya, malinaw?" Nguni't siya'y nakangiti.

Nagkamay ang dalawang lalaki at kapagdaka'y lumipat sa comedor upang pagsaluhan ang pananghalian.

Matapos niyang isaayos ang mga gamit dalawang linggo ang nakalipas ay nakituloy si Kulas sa matandang binatang si Ibon upang di na siya maglakbay nang malayo habang siya ay nanunuyo.

Lahat ng trabahong bukid ay sinabak niya. Nagkikita sila ni Mang Manoling sa tulay sa sapa tuwing alas cuatro ng madaling araw at naglalakad hanggang ika-lima ng umaga sa bukid. Maraming gawain doon. Pagtatanim ng binhi, pag-aararo, pag-aayos ng mga patubigan. Tuwing tanghali ay bitbit ng tatlong nakatatandang dalagang Peralta ang kanilang pagkain. Minsan ay tumutulong sa paggapas si Kulasa, nguni't pinagbawalan ni Mang Manoling si Kulas na kausapin ito.

Tuwing Pasko ay pumupunta sa bayan si Kulas at bumibili ng maliit na regalo para sa kaniyang pinakamamahal. Napuna niyang mahilig itong magbasa kaya't aklat ang kaniyang binibili. Ngunit ni wala siyang lakas ng loob na ipakiabot ang mga ito kay Mang Manoling sa anak. Baka sabihin ay presko at nanunuhol siya. Ibibigay ko na lamang ang mga ito sa araw ng aming kasal, pangako niya sa sarili. At siya'y nangingiti tuwing ito ay sumasagi sa kaniyang isip.

Lumipas ang walong taon na halos hindi namalayan ni Kulas. Unti-unti ay nadama niyang nagiging bahagi na siya ng pamilya Peralta. Kulas kung siya'y tawagin na ni Aling Uling at hindi na ito nangingiming utusan siya at magpakumpuni ng mga sirang gamit sa bahay na tisa. Ang mga batang anak ay nagpapagawa sa kaniya ng mga trumpo at sipa. Bago magtag-ulan ay kusa na niyang iniinspiksyon ang bubong ng bahay at tinatapalan upang di mabasa ang mga nakatira dito.

Isang bukang liwayway ay nagsisibak ng kahoy na panggatong sa lutuan si Kulas. Tag-init noon at malapit na ang piyesta. Umunat siya at kumuha ng inumin sa banga. Pagbaling niya muli sa trabaho ay nakita niya si Kulasa, nakatingin sa kaniya at nakangiti. Nagtagpo ang kanilang mga mata. Tumingin siya sa manok at nanalangin sa Poong Sto. Niño na sana ay di nahalata ng dalaga ang pamumula ng kaniyang pisngi. Kumakabog ang dibdib niya. Uminom uli siya at iniwan ang pagsisibak ng kahoy.

O Diyos na mahabagin! Paano kung nahalata ni Kulasa na siya ang dalagang itinatangi? Ano ang iisipin niya? Dapat nga bang nanuyo na ako? Baka tanggihan niya ako!

Lumilipad na ang isip ni Kulas at nang araw na iyon ay kinausap lamang niya si Islaw, ang kalabaw ni Mang Manoling na kasama niya sa pag-aararo. Pilit niyang sinusuri ang pahiwatig ng ngiti ni Kulasa. Sa tanda niya ay hindi ito tulad ng ngiti ng pagkatuwa kay Akla, ang binabaeng anak ng gobernador na mahilig magtapis at kumendeng habang naglalakad patungo sa sapa upang maligo. Hindi ito ang ngiti ng panunuya na lumilitaw tuwing dumarayo ang mga kaibigang taga-Maynila ng kaniyang Kaka na nag-aaral sa pamantasan. Ano ang ibig sabihin ng ngiting iyon?

Kinagabihan ay nagpaalam si Kulas kay Mang Manoling na sasaglit sa bisita upang kausapin si Pari Vera. Kailangan lamang niyang may makausap at nag-aalinlangan siya kung siya'y nagkasala sa pagtingin kay Kulasa. Pumayag si Mang Manoling ngunit mahigpit na pinagbilinang bumalik agad dahil may ipagagawa ito sa kanya bukas nang madaling araw.

Hindi na napansin ni Kulas na kakaiba ang utos na ito ni Mang Manoling. Karaniwan ay pinababayaan siya nito tuwing gabi ng Sabado at ang tanging paalala sa kaniya ay huwag kalimutang sumimba kinabukasan.

Maagang nagising si Kulas. Balisa pa rin siya kaya't mababaw ang kaniyang tulog. Nagpabango siya upang di mahalata ang amoy ng tatlong alhambra na naubos na niya sa sobrang nerbiyos. Nagbihis ng puting polo at khaki na pantalon. Sinuot niya ang itim na sapatos na iniskoba niya bago matulog. Ito lahat ay bilin ni Mang Manoling, na ipinaabot sa kaniya ng kanilang katiwalang si Istik. 

"Ah, anak. Halika. Sumama ka na sa aming magsimba," Nakangiti si Mang Manoling nang makita siya.

Anak? Tama ba ang dinig ko? Nahilo si Kulas at ang huli niyang naalala bago mawalan ng malay ay umiikot ang paligid.

Pinapaypayan siya ni Istik nang bumalik ang kaniyang huwisyo. Nagkakagulo ang kabahayan.

"Ayos ka lang?" hanggang bago siya bawian ng buhay ay maalala ni Kulas ang tamis ng ngiti ni Kulasa habang binibigkas ang unang mga kataga ng kanilang unang pag-uusap.

Tumango si Kulas at bumangon sa pagkakahiga sa papag. Nasa silid siya ng mga lalaking Peralta.

Matapos ang anim na buwan ay nagkatay ng tatlong baboy si Mang Manoling.